به گزارش سلامت نیوز به نقل از technologynetworks، برای سالها، دانشمندان تلاش کردهاند عوامل ژنتیکی و محیطی بسیار متنوع مرتبط با اوتیسم را در قالب یک توضیح واحد و منسجم کنار هم قرار دهند، اما موفقیت محدودی داشتهاند.
اکنون دکتر رابرت ناویو، استاد پزشکی، اطفال و پاتولوژی در دانشکده پزشکی دانشگاه کالیفرنیا سندیگو، مدل جدیدی به نام «مدل سهضربهای متابولیک» ارائه کرده است. بر اساس این مدل، اوتیسم نتیجه همزمانی سه عامل کلیدی است:حساسیت ژنتیکی، محرکهای اولیه محیطی و تداوم استرس سلولی.
چالش قدیمی در یافتن علت واحد اوتیسم
بیش از صد سال است که اوتیسم مورد مطالعه قرار گرفته، اما تعیین یک علت واحد برای آن بسیار دشوار بوده است. صدها ژن با افزایش خطر اوتیسم مرتبط دانسته شدهاند، اما هیچکدام بهتنهایی و در همه کودکان اثر یکسانی ندارند.
از سوی دیگر، عوامل محیطی مانند آلودگی هوا، عفونت مادر در بارداری و مشکلات متابولیک نیز خطر اوتیسم را افزایش میدهند؛ بهویژه در دوران بارداری و سالهای اولیه زندگی که مغز بیشترین حساسیت را دارد. همچنین بسیاری از کودکان اوتیستیک با مشکلات گوارشی، ایمنی و متابولیکی مواجهاند؛ موضوعی که نشان میدهد اوتیسم تنها به مغز محدود نمیشود و کل بدن را درگیر میکند.
آنچه تاکنون کمبودش احساس میشد، مدلی واحد بود که بتواند ژنتیک، محیط، ایمنی و متابولیسم را به هم پیوند دهد.
پاسخ احتمالی: پاسخ خطر سلولی (CDR)
دکتر ناویو در پژوهشهای پیشین خود مفهومی به نام پاسخ خطر سلولی (Cell Danger Response – CDR) را معرفی کرده بود؛ یک مکانیسم دفاعی طبیعی که هنگام استرس، عفونت یا آسیب فعال میشود. مطالعات بعدی در بیماریهای مختلف نشان دادند که الگوهای مشابهی از تغییرات متابولیک و ایمنی در این شرایط وجود دارد.
در مقاله جدید، ناویو این ایده را بسط داده و آن را در قالب یک مدل سهمرحلهای برای اوتیسم توضیح میدهد.
مدل سهضربهای اوتیسم چگونه عمل میکند؟
این مدل حاصل بیش از ده سال پژوهش در حوزههای ژنتیک، متابولومیکس، سمشناسی و رشد اولیه مغز است و بر سه «ضربه» اصلی استوار است:
1. ضربه اول: استعداد ژنتیکی
برخی کودکان با ژنهایی متولد میشوند که باعث میشود میتوکندریها و سیستمهای پیامرسان سلولی آنها نسبت به تغییرات محیطی بیشازحد حساس باشند. این ژنها بهتنهایی باعث اوتیسم نمیشوند، اما زمینه آسیبپذیری را فراهم میکنند.
2. ضربه دوم: محرکهای محیطی اولیه
در بازهای حساس از اوایل بارداری تا ۱۸ تا ۳۶ ماهگی، عواملی مانند فعال شدن سیستم ایمنی مادر، آلودگی هوا، عفونت یا استرس متابولیک میتوانند این حساسیت ژنتیکی را فعال کنند و سلولها را وارد حالت استرس نمایند.
3. ضربه سوم: تداوم استرس سلولی
اگر این وضعیت استرس برای ماهها ادامه یابد، رشد طبیعی مغز مختل میشود، عملکرد میتوکندری تغییر میکند و تعادل سیستم ایمنی و میکروبیوم روده به هم میریزد.
نقش کلیدی ATP؛ پیامرسان خطر
عامل اتصالدهنده این سه مرحله، مولکولی به نام ATP خارجسلولی (eATP) است که بهعنوان «سیگنال خطر» عمل میکند. وقتی سطح این مولکول بالا باقی بماند، سلولها در حالت دفاعی میمانند و به وضعیت رشد طبیعی بازنمیگردند.
به گفته ناویو:«رفتار، پایه شیمیایی دارد و پاسخ خطر سلولی این شیمی را تنظیم میکند. وقتی این پاسخ بیش از حد فعال بماند، منابع بدن بهجای رشد طبیعی، صرف دفاع سلولی میشود و مغز در حال رشد آسیب میبیند.»
این وضعیت باعث میشود گذار طبیعی مغز از سیگنالهای تحریکی به مهاری بهدرستی انجام نشود و بیشتحریکی عصبی ایجاد گردد؛ پدیدهای که در اوتیسم مشاهده میشود.
چرا اوتیسم با مشکلات جسمی همراه است؟
این مدل توضیح میدهد که چرا بسیاری از کودکان اوتیستیک دچار مشکلات گوارشی، اختلال خواب یا ضعف ایمنی هستند؛ زیرا بدن آنها درگیر یک پاسخ استرسی مزمن و سراسری است، نه فقط یک اختلال عصبی موضعی.
آیا اوتیسم قابل پیشگیری یا درمان است؟
ناویو برای توضیح ایده خود به بیماری فنیلکتونوری (PKU) اشاره میکند؛ یک اختلال ژنتیکی که در صورت عدم درمان باعث ناتوانی شدید میشود، اما با مداخله متابولیک زودهنگام، کودکان میتوانند رشد طبیعی داشته باشند.
او معتقد است رویکردی مشابه ممکن است روزی برای اوتیسم نیز امکانپذیر شود.
بر اساس این مدل، تا ۵۰ درصد موارد اوتیسم ممکن است با حمایت مناسب در دوران بارداری یا اوایل کودکی کاهش یابد یا حتی پیشگیری شود؛ چرا که ضربه دوم و سوم ماهیت محیطی دارند و قابل تغییرند.
مسیرهای درمانی آینده
این چارچوب نظری، راه را برای رویکردهای جدید باز میکند، از جمله:
-
داروهایی که سیگنالدهی ATP را هدف میگیرند
-
مداخلات متابولیک برای آرامسازی پاسخ خطر سلولی
-
غربالگری استرس متابولیک در دوران بارداری یا نوزادی
البته خود نویسنده تأکید میکند که این مدل هنوز نظری است و نیاز به تحقیقات و کارآزماییهای بالینی گسترده دارد.
مدل سهضربهای اوتیسم، پاسخی نهایی به علت این اختلال نیست، اما چارچوبی منسجم برای کنار هم گذاشتن ژنتیک، محیط و متابولیسم ارائه میدهد.
به گفته ناویو:«نگاه به اوتیسم از دریچه سیگنالدهی متابولیک، فقط طرز فکر ما را تغییر نمیدهد؛ بلکه امکانات تازهای برای اقدام و مداخله پیش رو میگذارد.»
این نگاه تازه میتواند مسیر پژوهشها و درمانهای آینده اوتیسم را دگرگون کند.
نظر شما